Dlaczego znika?



    Dlaczego gatunki wymierają?



    Istnieją gatunki wyjątkowo silnie narażone na bezpośrednie tępienie i eksploatację lub po prostu bardziej wrażliwe na zmiany w środowisku. Są to gatunki o następujących cechach:
    1. atrakcyjne jako źródło pokarmu dla człowieka, a także skór, tłuszczu, drewna itp.;
    2. atrakcyjne handlowo (gatunki egzotyczne);
    3. konkurencyjne wobec gospodarki człowieka (wszelkie "szkodniki" i "chwasty");
    4. o niewielkiej tolerancji na zmiany warunków środowiska;
    5. występujące w specyficznych środowiskach lub/i w miejscach izolowanych przestrzennie;
    6. posiadające utrudnione możliwości migracji z zagrożonych miejsc;
    7. pozbawione mechanizmów obronnych wobec gatunków obcych, szczególnie drapieżników i pasożytów;
    8. posiadające wspólną niszę ekologiczna (typ pożywienia, sposób życia, schronienia itp.) z innym, prężnym gatunkiem wprowadzanym przez człowieka;
    9. o wąskich wymaganiach pokarmowych (np. odżywiające się tylko jednym gatunkiem rośliny) i pozbawione elastyczności w przestawianiu się na inne źródła pokarmu;
    10. migrujące sezonowo po zagrożonych szlakach, do zagrożonych siedlisk.

    (Na podstawie: Anna Kalinowska: Ekologia – wybór przyszłości. Editions Spotkania, 1993, zmodyfikowane)

    Czerwone księgi, czerwone listy...



    Czerwone księgi i czerwone listy – to listy gatunków zagrożonych wyginięciem, zwykle pogrupowanych w kategorie określające stopień zagrożenia danego gatunku. Najczęściej stosowane oznaczenia to:

    EX (extinct) – wymarłe
    EW (extinct in the wild) – wymarłe na wolności
    CR (critically endangered) – krytycznie zagrożone
    EN (endangered) – zagrożone
    VU (vulnerable) – narażone
    NT (near threatened) – bliskie zagrożenia
    LC (least concern) – najmniejszej troski
    DD (data deficient) – o nieokreślonym stopniu zagrożenia
    NE (not evaluated) – nieoszacowane

    W międzynarodowej Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych publikowanej od 1963 roku przez IUCN (Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody i Jej Zasobów, ang. International Union for Conservation of Nature and Natural Resources) znajduje się spis prawie 45 tysięcy gatunków zwierząt, roślin i grzybów, z których 17 tysięcy to gatunki zagrożone wyginięciem.

    Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych – ostatnie wydanie, z 2008 roku (ang.)
    http://www.iucnredlist.org/

    Istnieją też czerwone księgi oraz czerwone listy opracowane dla poszczególnych krajów, a nawet regionów.

    Największe zagrożenia bioróżnorodności



    Ubytki i rozdrobnienie siedlisk

    Obszar zajęty przez człowieka, zmieniony i przystosowany do jego potrzeb rozszerza się wraz ze wzrostem populacji ludzkiej, a także ze wzrostem naszych potrzeb. Naturalne lasy – najważniejsza ostoja bioróżnorodności w Europie - szumiące kiedyś na ogromnych przestrzeniach, obecnie skurczyły się do maleńkich powierzchni, ustępując miejsca rolnictwu i lasom gospodarczym. Dla naszych potrzeb osuszamy torfowiska, zamieniając je na łąki i pola. Rozrastają się miasta, tereny przemysłowe, a także stanowiące poważną barierę drogi. Dla ginących gatunków (i całych ekosystemów) znaczenie ma zarówno bezpośrednie zmniejszanie się przestrzeni życiowej, jak i jej rozdrobnienie – np. populacje giną, jeśli nie mają możliwości wymiany genów.

    Gatunki obce

    Odkąd człowiek zaczął podróżować, wędrowały z nim towarzyszące mu gatunki. Jedne z nich przenoszono celowo (np. psy, koty, rośliny uprawne), inne zupełnie przypadkiem (np. wraz z ziemią wyrzucaną jako balast ze statków). Wiele z nich nie potrafi przystosować się do nowych warunków, nie opuszcza siedzib ludzkich i szybko ginie bez opieki, niektóre jednak potrafią się doskonale przystosować. Często wypierają one gatunki rodzime. Szczególnie groźne jest wprowadzanie gatunków obcych na wyspy. Istnieją miejsca, gdzie nigdy nie docierały drapieżniki lądowe, a więc miejscowe gatunki nie musiały wykształcać mechanizmów obrony przed nimi. Znamy przypadki, kiedy jeden kot lub pies doprowadził do całkowitego wymarcia gatunku.

    Lista gatunków inwazyjnych w Polsce
    http://pl.wikipedia.org/wiki/Gatunek_inwazyjny
    Gatunki obce w Polsce na stronie Instytutu Ochrony Przyrody PAN
    http://www.iop.krakow.pl/ias/
    Centralny Rejestr Gatunków Obcych w Polsce
    http://biodiv.mos.gov.pl/go_v1-1/app/index.jsp
    Baza danych o gatunkach inwazyjnych Centralnej i Północnej Europy
    http://www.nobanis.org/Search.asp
    O gatunkach obcych na stronie GDOŚ
    http://www.gdos.gov.pl/Articles/view/1905/Gatunki_obce

    Nadmierna eksploatacja

    Najbardziej zagrożone przez bezpośrednie działania człowieka były zawsze gatunki duże, powolne i nadające się do wykorzystania w celach kulinarnych. Najlepszym przykładem może być całkowicie wytępiony tur, przodek domowego bydła (ostatni osobnik został zabity w 1627 roku w Polsce) czy dront dodo, nielotny ptak z Wyspy Świętego Maurycego, nazywany przez marynarzy „chodzącym garnkiem mięsa” i zjedzony w ciągu 150 lat od odkrycia. Ale na czerwonych listach znajdują się też gatunki o pięknych, kolorowych kwiatach, gatunki lecznicze itp. Nadmierna eksploatacja dotyczy też całych ekosystemów, np. torfowisk (wydobycie torfu), lasów liściastych (pozyskanie cennego drewna), łąk (zbyt częste koszenie, zbyt silne nawożenie) i wielu innych.

    Dront dodo
    http://pl.wikipedia.org/wiki/Dront_dodo
    Tur
    http://pl.wikipedia.org/wiki/Tur

    Skażenia

    Zanieczyszczenie środowiska to jedna z ważniejszych przyczyn wymierania gatunków i całych ekosystemów na całym świecie. Źródłem zanieczyszczeń jest transport (głównie samochodowy), przemysł, rolnictwo, ale także miliony gospodarstw domowych, codziennie spuszczających do wód i gleb setki litrów coraz bardziej toksycznych ścieków. Ogromne zniszczenia spowodowane są przez eksploatację złóż ropy naftowej oraz katastrofy tankowców.

    Zanieczyszczenia i ochrona gleb w Polsce
    http://www.zanieczyszczeniegleby.wiedza.radom.pl/
    Wszystko o wodzie
    http://www.woda.ovh.org/index.htm
    Ekoproblemy
    http://ekoproblemy.webpark.pl/

    Zaśmiecanie

    Wydawałoby się, że śmieci wywiezione do lasu czy wrzucone do jeziora to tylko kwestia estetyki – to po prostu brzydko wygląda. Nic bardziej błędnego. Zwykły kawałek sznurka pozostawiony na łące to śmiertelna pułapka dla ptaków – owinięty wokół nogi czy skrzydła, skazuje zwierzęta na śmierć w męczarniach. W żołądkach martwych ptaków na brzegach oceanów znajdowano całe kilogramy rozdrobnionego przez fale plastiku. Wiele zwierząt „nabiera się” na pozostawione przez nas kolorowe czy błyszczące śmieci, biorąc je za pokarm, materiał na gniazdo, a nawet... inne osobniki własnego gatunku.

    Międzynarodowa Kampania Clean Up The World
    http://www.cleanuptheworld.org/en/
    Sprzątanie świata na stronach fundacji Nasza Ziemia
    http://www.naszaziemia.pl/v3/index.php

    Zmiany klimatu

    Nie ma obecnie wątpliwości, że klimat Ziemi zmienia się – dyskusyjna jest jedynie skala i geneza tych zmian. Zmiany klimatu mają ogromny wpływ na bioróżnorodność całych kontynentów. Zmieniają się zasięgi geograficzne gatunków i ekosystemów – przybywają do nas gatunki południowe, ciepłolubne, zanikają zaś lub przenoszą się na północ gatunki o  charakterze borealnym (czyli gatunki, których naturalnym siedliskiem są północne rejony Europy, Azji i Ameryki Płn.). Szczególnie szybkie i wyraźne zmiany zachodzą w górach, gdzie gatunki zmieniają swoje zasięgi w poszczególnych piętrach roślinności. Podnoszenie się poziomu oceanów może mieć katastrofalny wpływ na jedne z najbogatszych i  najbardziej różnorodnych ekosystemów na Ziemi, jakimi są rafy koralowe – na pewnej głębokości życie na rafach zamiera, bo dociera do nich za mało światła.

    Intergovernemental Panel of Climate Change
    http://www.ipcc.ch/
    Zbiór naukowych źródeł na temat zmian klimatu
    http://www.istl.org/01-fall/internet.html
    Ziemia na rozdrożu
    http://ziemianarozdrozu.pl/
    Prezentacja na temat globalnego ocieplenia na National Geographics
    http://environment.nationalgeographic.com/environment/global-warming/gw-overview.html

    Intensywne rolnictwo

    Intensywne rolnictwo jest obecnie źródłem największych i najbardziej niebezpiecznych zanieczyszczeń, bezpośrednio oddziałujących nie tylko na gatunki związane z polami uprawnymi, ale także całe ekosystemy wód, torfowisk, lasów, łąk, muraw itp. Powszechnym problemem jest eutrofizacja, czyli nadmierne użyźnienie wód i gleb, spowodowane spływem ogromnych ilości nawozów z pól. W takich warunkach mogą przeżyć wyłącznie organizmy azotolubne, natomiast gatunki preferujące warunki ubogie w składniki pokarmowe są dziś obecnie często na skraju wyginięcia. Oprócz nawozów, na pola wylewane są pestydycy, w tym herbicydy (niszczące chwasty) oraz insektycydy (trujące dla owadów, ale również innych zwierząt). Przemysłowe rolnictwo to nie tylko nadmierna, zabójcza dla bioróżnorodności chemizacja, to również ujednolicenie przestrzeni, tworzenie ogromnych monokultur, gdzie na setkach hektarów znaleźć można tylko jeden gatunek – np. kukurydzę.

    Jednym z aktualnych problemów są też organizmy genetycznie zmodyfikowane (GMO). Są to rośliny (lub zwierzęta), których kod genetyczny został sztucznie zmieniony, zwykle przez wprowadzenie dodatkowych genów, dających roślinie np. odporność na herbicydy (dzięki temu można ich więcej stosować bez szkody dla gatunków uprawnych). Oprócz licznych zastrzeżeń zdrowotnych i społecznych, GMO stanowią poważne zagrożenie dla bioróżnorodności, zarówno na poziomie genetycznym, jak i gatunkowym i ekosystemalnym.

    O GMO na stronach Ministerstwa Środowiska
    http://gmo.ekoportal.pl/
    Kampania "Stop GMO w Polsce"
    http://www.icppc.pl/antygmo/
    Polscy naukowcy o GMO – za i przeciw
    http://www.izba-ochrona.pl/
    Duży zbiór linków na temat GMO i nie tylko
    http://www.icppc.pl/antygmo/linki/

    Nadmierna eksploatacja lasów

    Lasy deszczowe w strefie równikowej, podobnie jak rafy koralowe, to największa ostoja bioróżnorodności na Ziemi. Wciąż nie wiemy, ile gatunków się w nich kryje, z pewnością większości z nich jeszcze nie poznaliśmy i być może nigdy nie poznamy. Tymczasem do dnia dzisiejszego wycięto ponad połowę lasów deszczowych świata! Lasy wycina się dla drewna, ale również dla uzyskania nowej ziemi pod rolnictwo. Lasy są również bogactwem naszego kontynentu. Naturalny las liściasty to również najbogatsza w gatunki formacja strefy umiarkowanej. Takich lasów jednak zostało już skrajnie niewiele. Intensywna gospodarka leśna, nastawiona na zysk i sprzedaż drewna, prowadzi do powstawania ubogich gatunkowo monokultur, nie mających wiele wspólnego z prawdziwym lasem. W gospodarce leśnej wdrażane są powoli zasady ochrony przyrody, jednak wciąż trudno jest ocalić nawet ostatnie skrawki naturalnych lasów, jak np. Puszcza Białowieska.

    Wilgotne lasy równikowe
    http://lasrownikowy.webpark.pl/
    Film "Nie wolno wycinać starych drzew"
    http://video.google.com/videoplay?docid=1207340410114744614#
    Rola martwego drewna w lesie
    http://www.wigry.win.pl/lesne/rola.htm

     
    Witamy na stronie
    ogólnopolskiego projektu edukacyjnego
    "Nie znikaj"
    poświęconego bioróżnorodności.

    Jego głównym celem jest zachęcenie do takich postaw i wyborów w życiu codziennym, które mogą spowalniać proces zanikania różnorodności biologicznej i wymierania gatunków zwierząt. W ramach projektu odbędą się szkolenia dla nauczycieli oraz konkurs dla szkół.



    Ośrodek Działań Ekologicznych "Źródła"
    Łódź 90-602, ul. Zielona 27
    tel. 42 203 1304, wew. 231,
    fax 42 291 1450
    kom. 519 326 988
    e-mail: ewa.kaminska@zrodla.org.pl
    www.zrodla.org



    Sponsorzy programu:


    nfosigw
    Projekt dofinansowany ze środków
    Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska
    i Gospodarki Wodnej


    Patronat honorowy:





    Patronat medialny:








    stat4u PITy 2012 | projekt i wykonanie: Kooperatywa.org